ผ่าตัดดามเหล็กที่หลังไป 5 ปี... ทำไมวันนี้กลับมาปวดร้าวลงขาอีก? หรือเหล็กจะหัก?
ผ่าตัดดามเหล็กที่หลังไป 5 ปี... ทำไมวันนี้กลับมาปวดร้าวลงขาอีก? หรือเหล็กจะหัก?
ประโยคนี้คงเป็นสิ่งที่หลายคนที่มีญาติพี่น้อง หรือแม้แต่ตัวท่านเองที่เคยผ่านการผ่าตัดกระดูกสันหลังมาแล้วกำลังสงสัย และอาจจะกำลังกังวลใจจนกินไม่ได้นอนไม่หลับ ใช่ไหมครับ?
เรื่องเล่าจากห้องตรวจ: เมื่อ "ป้าสมร" เดินกลับมาหาผมอีกครั้ง
เช้าวันอังคารที่ผ่านมา ประตูห้องตรวจเปิดออกพร้อมกับภาพที่ผมคุ้นตาแต่แฝงไปด้วยความกังวล "ป้าสมร" คนไข้วัย 63 ปี ที่ผมจำได้แม่นยำ เพราะเมื่อ 5 ปีก่อน คนไข้ได้ตัดสินใจในการผ่าตัดเชื่อมข้อกระดูกสันหลังเพื่อรักษาอาการกระดูกสันหลังเคลื่อนทับเส้นประสาท
ตอนนั้นป้าสมรหายดี เดินตัวปลิว กลับไปขายของที่ตลาดได้ตามปกติ ชีวิตมีความสุขดีมาตลอด 5 ปี
แต่วันนี้... ป้าสมรเดินกะเผลกเข้ามา มือข้างหนึ่งค้ำเอว ใบหน้าเหยเกด้วยความเจ็บปวด แววตามีแต่ความตัดพ้อและความกลัว
"หมอเก่งคะ... เหล็กในหลังป้ามันหักหรือเปล่า? หรือว่าน็อตมันหลุด? ทำไมอาการปวดหลังร้าวลงขามันกลับมาอีกแล้ว เหมือนตอนก่อนผ่าตัดเปี๊ยบเลย ป้ากลัวต้องผ่าใหม่ ป้าไม่ไหวแล้วนะ"
ผมยิ้มให้กำลังใจป้าสมร ก่อนจะเชิญป้านั่งลงและเริ่มตรวจร่างกายอย่างละเอียด พร้อมกับอธิบายความจริงที่หลายคนอาจจะยังไม่รู้ และเป็นสิ่งที่ผมอยากเล่าให้ทุกคนฟังในวันนี้ครับ
ความจริงที่คุณต้องรู้: ผ่าตัดแล้ว จบจริงไหม?
หลายคนเข้าใจผิดว่า การผ่าตัดใส่เหล็กดามกระดูกสันหลัง (Spinal Fusion) คือการ "เปลี่ยนอะไหล่รถยนต์" ที่พอเปลี่ยนชิ้นที่เสียออก ใส่ชิ้นใหม่เข้าไป ล็อกน็อตให้แน่น แล้วรถคันนั้นจะวิ่งได้เหมือนรถใหม่ป้ายแดงไปตลอดกาล
แต่ร่างกายมนุษย์ไม่ใช่เครื่องยนต์ครับ และกระดูกสันหลังของเราก็มีการเสื่อมสภาพไปตามกาลเวลาเหมือนยางรถยนต์ที่วิ่งใช้งานทุกวัน
สิ่งที่เกิดขึ้นกับป้าสมร ไม่ใช่เพราะเหล็กหัก ไม่ใช่เพราะน็อตหลุด และไม่ใช่เพราะการผ่าตัดครั้งแรกนั้นล้มเหลว แต่เป็นภาวะธรรมชาติที่ทางการแพทย์เราเรียกว่า "โรคข้อต่อข้างเคียงเสื่อม" (Adjacent Segment Disease)
เดี๋ยวผมจะอธิบายให้เห็นภาพง่ายๆ ครับ
เจาะลึก: ทำไมผ่าตัดไปแล้ว ถึงกลับมาปวดได้อีก?
1. โรคนี้คืออะไร? (อธิบายแบบชาวบ้าน)
ลองจินตนาการถึง "โซ่จักรยาน" ครับ ถ้าข้อโซ่ทุกข้อขยับได้ปกติ การเคลื่อนไหวก็จะลื่นไหล แต่ถ้าเราเอา "ลวด" ไปมัดข้อโซ่ 2 ข้อให้ติดกันแน่น ไม่ให้ขยับ (เปรียบเหมือนการผ่าตัดเชื่อมกระดูกใส่เหล็ก)
ผลที่ตามมาคืออะไรครับ? ข้อโซ่ที่อยู่ "เหนือ" และ "ใต้" จุดที่เรามัดลวดไว้ จะต้องรับภาระหนักขึ้นเป็น 2 เท่า! เวลาเราก้ม เราเงย หรือเราบิดตัว จุดที่เชื่อมไว้มันไม่ขยับ เพื่อนบ้านที่อยู่ติดกันเลยต้องขยับเผื่อในส่วนที่ขาดหายไป
พอนานวันเข้า... 5 ปี... 10 ปี... เพื่อนบ้านที่ต้องทำงานหนักเกินกำลัง ก็จะเริ่ม "ล้า" เริ่ม "เสื่อม" และเริ่ม "พัง" เร็วกว่าปกติ นี่แหละครับคือสาเหตุที่ทำให้กลับมาปวด
2. สาเหตุและกลไกการเกิดโรค (Pathogenesis)
- ภาระงานที่เพิ่มขึ้น (Biomechanical Stress): เมื่อข้อกระดูกข้อใดข้อหนึ่งถูกยึดตรึง (Fusion) แรงกระแทกและแรงดันภายในหมอนรองกระดูกของข้อที่อยู่ติดกัน (ทั้งด้านบนและด้านล่าง) จะเพิ่มสูงขึ้น
- ความเสื่อมตามวัย (Natural Degeneration): แม้ไม่ได้ผ่าตัด กระดูกและหมอนรองกระดูกของคนเราก็เสื่อมลงทุกวันตามอายุขัย การผ่าตัดเชื่อมข้อเป็นเพียงปัจจัยเร่งให้ข้อข้างเคียงเสื่อมเร็วขึ้น
- พฤติกรรม: การใช้งานหลังหนักๆ ก้มๆ เงยๆ ยกของหนัก หรือน้ำหนักตัวที่มากเกินไป ยิ่งเป็นตัวเร่งให้เกิดอาการเร็วขึ้น
3. อาการที่ต้องสังเกต (กลับมาเป็นซ้ำ)
อาการมักจะคล้ายกับตอนก่อนผ่าตัดครั้งแรกครับ
- ปวดหลัง: ปวดตื้อๆ ลึกๆ บริเวณเอว
- ปวดร้าวลงขา: หากข้อข้างเคียงที่เสื่อม มีหมอนรองกระดูกปลิ้นออกมาทับเส้นประสาท หรือโพรงกระดูกตีบแคบ ก็จะมีอาการปวดร้าวลงสะโพก ลงขา เหมือนไฟช็อต
- ชาหรืออ่อนแรง: อาจมีอาการชาที่เท้า หรือขาอ่อนแรง เดินได้ระยะทางสั้นลง ต้องหยุดพัก
ขั้นตอนการตรวจ: จะรู้ได้อย่างไรว่าเป็นโรคนี้?
เมื่อคุณมาพบแพทย์ เราไม่ได้แค่เดา แต่เรามีขั้นตอนการตรวจเพื่อยืนยันครับ
- การซักประวัติและตรวจร่างกาย: หมอจะเช็คว่าจุดที่ปวดอยู่ตรงไหน ใช่ระดับเดิมที่เคยผ่าไหม หรือขยับขึ้นไปด้านบน/ลงด้านล่าง รวมถึงตรวจกำลังกล้ามเนื้อขาและการตอบสนองของเส้นประสาท
- เอกซเรย์ (X-ray):
- ท่ายืนหน้าตรงและด้านข้าง: เพื่อดูแนวกระดูกสันหลังโดยรวม และดูสภาพของเหล็กที่ยึดไว้ว่ายังแน่นดีไหม น็อตมีการถอนตัว หรือมีการหักหรือไม่
- ท่าก้มและเงย (Dynamic view): สำคัญมาก! เพื่อดูความมั่นคงของข้อต่อข้างเคียง ว่ามีการเคลื่อนตัวผิดปกติหรือไม่เวลาขยับ
- เอ็มอาร์ไอ (MRI): เป็นพระเอกในการวินิจฉัย เพราะเอกซเรย์เห็นแต่กระดูก แต่ MRI จะทำให้เห็น "เนื้อเยื่อ" เห็นหมอนรองกระดูกว่าเสื่อมสภาพแค่ไหน และที่สำคัญคือ "เห็นเส้นประสาท" ว่าถูกกดทับซ้ำที่ระดับใหม่หรือไม่ หรือมีพังผืดไปรัดเส้นประสาทเดิมหรือเปล่า
แนวทางการรักษา: ต้องผ่าใหม่อย่างเดียวเลยเหรอ?
ใจเย็นๆ ครับ นี่คือคำถามที่คนไข้กลัวที่สุด ข่าวดีคือ "ส่วนใหญ่ไม่ต้องผ่าตัดใหม่" ครับ การรักษามีเป็นลำดับขั้น ดังนี้
1. การปรับพฤติกรรม (สำคัญที่สุด)
- ลดน้ำหนัก: ทุกกิโลกรัมที่ลดได้ คือการลดภาระของกระดูกสันหลัง
- เลี่ยงท่าอันตราย: งดก้มยกของหนัก งดนั่งพื้น นั่งยอง
- เสริมสร้างกล้ามเนื้อแกนกลางลำตัว (Core Muscle): เหมือนการสร้าง "เข็มขัดธรรมชาติ" มาช่วยพยุงหลัง ลดภาระของกระดูกและเหล็ก
2. การใช้ยา
- ยาแก้ปวด/ยาแก้อักเสบ: เพื่อลดอาการปวดในระยะเฉียบพลัน
- ยาคลายกล้ามเนื้อ: ลดการเกร็งตัว
- ยาบำรุงเส้นประสาท: กรณีมีอาการชาร้าวลงขา
3. กายภาพบำบัด
- ใช้เครื่องมือลดปวด เช่น เลเซอร์, อัลตราซาวด์, หรือการดึงหลัง (Traction) อย่างระมัดระวัง (ต้องอยู่ภายใต้การดูแลของนักกายภาพ เพราะมีเหล็กอยู่ในหลัง)
4. การฉีดยาระงับปวด (Intervention)
- ฉีดยาสเตียรอยด์เข้าโพรงประสาท: เพื่อลดการอักเสบของเส้นประสาทที่ถูกกดทับ ช่วยให้หายปวดได้เร็วและอาจไม่ต้องผ่าตัด
- ฉีดซีเมนต์: กรณีที่มีกระดูกสันหลังยุบตัวในผู้สูงอายุ
5. การผ่าตัด (ทางเลือกสุดท้าย)
จะทำก็ต่อเมื่อ:
- รักษาด้วยวิธีอื่นมา 3-6 เดือนแล้วไม่ดีขึ้น
- มีอาการอ่อนแรงของขาชัดเจน หรือระบบขับถ่ายมีปัญหา (กลั้นปัสสาวะ/อุจจาระไม่ได้)
- การผ่าตัดรอบสองอาจเป็นการขยายช่องไขสันหลัง หรือการ "ต่อเหล็ก" เพิ่มขึ้นไปอีกระดับ ซึ่งปัจจุบันมีเทคโนโลยี ผ่าตัดส่องกล้อง หรือ ผ่าตัดแผลเล็ก ที่ช่วยให้เจ็บน้อยลงและฟื้นตัวเร็วขึ้นครับ
การพยากรณ์โรค: จะหายขาดไหม? หรือจะเป็นไปตลอดชีวิต?
โรคกระดูกสันหลังเสื่อม เป็นโรคที่มาพร้อมกับ "สังขาร" ครับ
- ถ้าดูแลตัวเองดี: อาการปวดจะหายไป สามารถใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงปกติ แค่ต้องระมัดระวังบางท่าทาง
- ถ้าไม่ดูแล: ปล่อยตัวให้อ้วน ใช้งานหลังหนัก อาการก็จะกลับมาเป็นซ้ำๆ และอาจลามไปข้ออื่นๆ ต่อไป
ดังนั้น การผ่าตัดไม่ใช่ "จุดจบ" ของการรักษา แต่เป็น "จุดเริ่มต้น" ของการดูแลตัวเองในรูปแบบใหม่ เพื่อให้กระดูกสันหลังที่เหลืออยู่ใช้งานได้นานที่สุด
ภาวะแทรกซ้อนอื่นๆ ที่ต้องระวัง (นอกจากข้อข้างเคียงเสื่อม)
นอกจากโรคข้อต่อข้างเคียงเสื่อมแล้ว อาการปวดหลังผ่าตัดอาจเกิดจากสาเหตุอื่นได้บ้าง (แต่น้อยกว่า) เช่น:
- เหล็กหลวม/หัก (Implant failure): พบได้น้อย ถ้ากระดูกเชื่อมติดดีแล้วมักไม่เกิด
- กระดูกไม่เชื่อมติด (Pseudarthrosis): ทำให้ยังมีขยับได้ในจุดที่ผ่าตัด ทำให้เกิดอาการปวด
- พังผืดรัดเส้นประสาท (Epidural fibrosis): เป็นปฏิกิริยาการสมานแผลตามธรรมชาติ บางคนเป็นมากจนไปรัดเส้นประสาท
สรุป
อาการปวดหลังที่กลับมาใหม่หลังผ่าตัดไปหลายปี ไม่ใช่เรื่องแปลก และไม่ได้แปลว่าการผ่าตัดครั้งแรก "ล้มเหลว" เสมอไปแต่มักเกิดจาก "เพื่อนบ้าน" (ข้อกระดูกข้างเคียง) ที่ต้องรับภาระหนักจนเกิดการเสื่อมสภาพ
ความกลัวไม่ช่วยให้อาการดีขึ้นครับ แต่ "ความรู้" และ "การตรวจหาสาเหตุที่แท้จริง" ต่างหากที่จะช่วยคุณได้ หากคุณหรือญาติมีอาการแบบนี้ อย่าทนปวด อย่าซื้อยากินเองเรื้อรัง ให้กลับไปพบแพทย์เฉพาะทางเพื่อตรวจเช็คอย่างละเอียด การรู้เร็ว รักษาเร็ว มักจบได้โดยไม่ต้องผ่าตัดซ้ำครับ
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์ สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ 📱 Line ID: @doctorkeng โทร 081-5303666
#ปวดหลังหลังผ่าตัด #ผ่าตัดกระดูกสันหลัง #ใส่เหล็กดามหลัง #กระดูกทับเส้น #หมอเก่งกระดูกและข้อ #ปวดร้าวลงขา #ข้อกระดูกสันหลังเสื่อม #ดูแลผู้สูงอายุ
References
- Tobert DG, Antoci V, Patel SP, Saadat E, Bono CM. Adjacent Segment Disease in the Cervical and Lumbar Spine. Clin Spine Surg. 2017;30(3):94-101. (อธิบายภาพรวมของโรคข้อต่อข้างเคียงเสื่อมทั้งในคอและเอว สาเหตุ และปัจจัยเสี่ยง)
- Virk SS, Diwan A, Phillips FM, Sandhu H, Khan SN. What is the Rate of Revision Discectomy After a Primary Discectomy? A National Analysis. Spine J. 2020;20(9):1412-1419. (ศึกษาอัตราการผ่าตัดซ้ำในผู้ป่วยโรคหมอนรองกระดูก ว่ามีโอกาสเกิดซ้ำมากน้อยเพียงใด)
- Sakaura H, Yamashita T, Miwa T, Ohzono K. Symptomatic Adjacent Segment Pathology after Lumbar Fusion. Global Spine J. 2019;9(8):846-855. (เจาะลึกอาการทางคลินิกของผู้ป่วยที่มีปัญหาข้อข้างเคียงเสื่อมหลังการผ่าตัดเชื่อมข้อเอว)
- Ghiselli G, Wang JC, Bhatia NN, Hsu WK, Dawson EG. Adjacent segment degeneration in the lumbar spine. J Bone Joint Surg Am. 2004;86(7):1497-503. (งานวิจัยคลาสสิกที่ติดตามผู้ป่วยระยะยาว พบว่าโอกาสเกิดโรคนี้เพิ่มขึ้นตามจำนวนปีหลังผ่าตัด)
- Lee JC, Choi SW. Adjacent Segment Pathology after Lumbar Spinal Fusion. Asian Spine J. 2015;9(5):807-815. (รวบรวมแนวทางการวินิจฉัย การป้องกัน และการรักษาทั้งแบบผ่าตัดและไม่ผ่าตัด สำหรับแพทย์และประชาชน)
Comments
Post a Comment